NGHỆ THUẬT HỐI LỘ

 Sáng mở mắt, thấy cộng đồng mạng (CĐM) xôn xao bàn tán câu chuyện: Lương Bằng Quang bị bắt vì đưa hối lộ, chạy chọt cho bà xã là Ngân 98 bị bắt trước đó vì sản xuất hàng giả. Nghe qua tưởng trailer của một bộ phim mới, ai ngờ là bản tin thật. Thời nay, người ta hối lộ thì lên chức, người khác hối lộ thì lên xe thùng.

Câu chuyện lại khiến nhiều người nhớ đến Trịnh Văn Quyết. Một người mà được cả Viện kiểm sát nhân dân tối cao và Tòa Án cấp cao Hà Nội cho là “đang bị bệnh phổi nặng, phải thở ô-xy, tiên lượng tử vong cao”. Nhưng chỉ sau vài tháng, bằng một phép thần kì nào đó ông được CĐM phát hiện đang ăn phở lề đường và đi bon bon tại nhà ga T3 Tân Sơn Nhất. Cùng là dân một nước, lại có “văn hóa phong bì”, nhưng người thì bị bắt, người thì được bảo lãnh bằng phép màu. Có lẽ, trong xã hội này, không phải ai đưa tiền cũng bị coi là “hối lộ”, mà phải xem là đưa cho ai và đưa lúc nào.

Ngân và Quang là hai con người của showbiz, nơi mà chỉ cần càng nổi tiếng thì càng dễ bị “điểm chỉ” khi cần định hướng dư luận. Mỗi khi có một scandal lớn ở cấp cao, thường sẽ có một “ngôi sao” tái xuất trong chuyên mục pháp luật. Thật vậy, trong khi dân mạng còn chưa kịp quên vụ “Thứ trưởng Bộ Quốc Phòng Hoàng Xuân Chiến thả dê ở Hàn Quốc” mà vẫn bình an đeo hàm thượng tướng, thì bỗng nhiên xuất hiện một “Ca Sĩ hối lộ để cứu KOL”, một cách chuyển cảnh mượt mà hơn cả Sunsilk.

Phải chăng trong thời đại truyền thông định hướng dư luận như hiện nay, có những vụ việc sinh ra để khiến người dân bớt hỏi “ai dê ai” mà chỉ lo hỏi “ai bị bắt”? Một viên kẹo dư luận ngọt ngào được thả ra đúng lúc, để ta quên mất đi cái mình cần biết. Mặt khác, CĐM cũng cho rằng câu chuyện của Quang và Ngân chỉ là bề nổi của tảng băng, khi bàn tay chính trị thâu tóm mọi thứ thì chính quyền sẵn sàng “dạy cho một bài học” bất cứ ai tuyên bố “tau là vua lì đòn”, để từ đó chấn chỉnh tầng lớp KOL, tạo ra những con robot biết nghe lời như ở Đại Học Bách Khoa vậy.

Có lẽ ở xứ này, người ta không sợ phạm luật, mà người ta chỉ sợ phạm lòng người viết luật. Rốt cuộc, hối lộ có lẽ không phải tội, mà là môn nghệ thuật. Người giỏi thì được coi là “chạy việc”, người dở thì bị “dính chưởng” vì tội “đưa hối lộ”. Còn dân thường như chúng ta thì vẫn phải học một kỹ năng sinh tồn quan trọng: biết bệnh đúng lúc, biết khoẻ đúng nơi, và biết im đúng thời điểm.

Khi các loại "elite" bảnh choẹ như Mr Pips và Mrs Rọt lên ngôi

 

Những “doanh nhân” như Shark Bình, Mr Pips, Chị Em Rọt, Ngân 98 hay nhiều “ngôi sao” khác - đã bị bắt trong các vụ án trước đây liên quan đến mạng xã hội - không sinh ra trong bóng tối. Họ lớn lên giữa ánh đèn của truyền thông, giữa tiếng tung hô của mạng xã hội, và trong một hệ thống pháp lý chưa kịp định danh điều mới.

Hiện tượng “đào lửa” – tức kiếm tiền bằng cách khai thác lòng tin của người khác – không chỉ là tội phạm công nghệ, mà là một hệ quả tất yếu của xã hội đang chuyển đổi nhanh hơn khả năng tự kiểm soát.

Pháp luật Việt Nam hiện vẫn vận hành theo mô hình quản lý hàng hóa vật chất, trong khi tội phạm ngày nay giao dịch bằng niềm tin và dữ liệu.

Một đồng token không được công nhận là tài sản; Một sản phẩm “chức năng” không rõ công dụng; Một người nổi tiếng quảng cáo sai; vân vân và vân mây,… vẫn còn thiếu chế tài.

Trong khi đó, các cơ quan quản lý phản ứng chậm, xử lý khi thiệt hại đã xảy ra. Vì thế, người dân đang sống trong một nền kinh tế niềm tin chưa có luật bảo vệ.

Làm thật ngày càng khó: đất đai đắt đỏ, thủ tục phức tạp, chi phí vốn cao. Làm ảo thì dễ: một video TikTok có thể huy động hàng trăm tỷ mà không sản xuất gì.

Khi bất động sản, chứng khoán, vàng, lãi tiết kiệm đều bế tắc, dòng tiền nhàn rỗi tràn sang “đầu tư tài chính”, “token”, “forex”, “sàn AI” – những kênh không ai chịu trách nhiệm.

Trong môi trường ấy, kẻ nhanh mồm thắng, kẻ trung thực thua.

Nơi làm thật bị trói tay, làm ảo nở rộ – vì đạo đức không bị kiểm toán và pháp luật chưa kịp cập nhật.

Xã hội Việt Nam tôn vinh người giàu, nhưng không hỏi họ giàu bằng gì. Người giàu nhanh được tung hô, người làm chậm bị coi là lỗi thời. “Khôn lỏi” được khen là bản lĩnh; “lách luật” được xem là sáng tạo.

Truyền thông góp phần tiếp tay: nhiều kẻ gian từng được mời lên sóng, được gọi là “doanh nhân truyền cảm hứng”. Sự tôn vinh sai khiến công chúng nhầm lẫn giữa thành công thật và biểu diễn thành công. Khi dối trá không còn bị xấu hổ, thì trung thực trở thành điều dại dột.

Trường học dạy thi cử, không dạy đạo đức nghề nghiệp. Chương trình khởi nghiệp chỉ dạy gọi vốn và marketing, không dạy giới hạn đạo đức. Người trẻ lớn lên với niềm tin rằng “thắng là được”, chứ không hỏi “đúng hay sai”.

Người dân cũng thiếu kiến thức tài chính căn bản: không hiểu mô hình đa cấp, không biết phân biệt lãi thật với “lợi nhuận cam kết”. Đó là nền tảng văn hóa – giáo dục khiến xã hội dễ bị lừa và dễ lừa.

Thuật toán mạng xã hội ưu tiên cảm xúc, không ưu tiên sự thật. Người càng nói quá – càng được lan tỏa; người càng nói thật (như tôi ahihi) – càng bị chìm.

“Doanh nhân ảo” vì thế không cần làm ra sản phẩm, chỉ cần làm ra hình ảnh. Một chiếc xe sang, một câu chuyện khởi nghiệp “từ hai bàn tay trắng”, một video chia sẻ “bí quyết thành công” – đủ để xây dựng uy tín giả và thu hút dòng tiền thật.

Mạng xã hội không sinh ra cái ác, nhưng nó khuếch đại và trả lương cho cái ác biết diễn.

Không ai bị lừa vì ngu! họ bị lừa vì quá muốn tin!

Sau nhiều năm vật lộn, giấc mơ “đầu tư thông minh” hấp dẫn hơn lao động bền bỉ. Người dân khát khao đổi đời, nhưng thiếu công cụ kiểm chứng. Không biết tra cứu giấy phép, không hiểu báo cáo tài chính, không có ai cảnh báo.

Khi niềm tin vào xã hội thiếu hụt, người dân buộc phải đặt niềm tin vào cá nhân – những “idol”, “mentor”, “shark”, “CEO triệu đô” trên mạng. Và chính ở đó, niềm tin bị biến thành tài sản để kẻ khác chiếm đoạt.

Ở các nước phát triển, gian trá bị tẩy chay, doanh nghiệp gian dối mất uy tín là phá sản. Ở Việt Nam, kẻ vi phạm có thể đổi tên, quay lại, tiếp tục lừa.

Thị trường không minh bạch, pháp luật xử chậm, báo chí phản ứng muộn, nên cái xấu không bị loại bỏ – mà được tái sinh.

Một xã hội không có trừng phạt đạo đức sẽ không thể chống được tội phạm đạo đức.

Mỗi thời đại tạo ra kiểu doanh nhân của riêng mình. Thời nay, thời mạng xã hội – sinh ra doanh nhân biết nói hơn biết làm.

Họ không phải hiện tượng cá biệt, mà là tấm gương phản chiếu của xã hội: Thể chế chậm, pháp luật lỏng, truyền thông lệch chuẩn, giáo dục yếu, và đạo đức bị bỏ quên.